Türk savunma sanayisinin en kritik bileşeni olan “motor” teknolojisinde dışa bağımlılığı bitirme misyonunu üstlenen TEI (TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş.), kuruluşunun 41. yıl dönümünü kutluyor. 1985 yılında F-16 motorlarının montajı için kurulan şirket, bugün İHA’lardan helikopterlere kadar Türkiye’nin hava platformlarına güç veren özgün motorların tasarım merkezi konumuna yükseldi.
Havacılıkta sadece uçağın gövdesini yapmak yetmez, kalbini de üretmelisiniz” doktrininin Türkiye’deki sancaktarı olan TEI, 41 yıllık tecrübesiyle küresel bir oyuncuya dönüştü. Yönetim Kurulu Başkanı Prof. Dr. Fahrettin Öztürk’ün yayınladığı kutlama mesajı, şirketin sadece geçmişini değil, “Türkiye’nin ihtiyaç duyacağı tüm havacılık motorlarını üretme” vizyonunu da ortaya koydu.
“Ülkemizin Göz Bebeği”
TEI Yönetim Kurulu Başkanı Prof. Dr. Fahrettin Öztürk, 41. yıl dönümü vesilesiyle çalışma arkadaşlarına hitaben bir mesaj yayınladı. TEI’nin küresel havacılık ekosisteminin en önemli tedarikçilerinden biri olduğunu vurgulayan Öztürk, şu ifadeleri kullandı:
“Küresel havacılık ekosisteminin en önemli şirketlerinden biri olan ve milli motorlarıyla havacılık tarihimize ilkleri kazandıran, ülkemizin göz bebeği TEI’mizin 41’inci kuruluş yıl dönümü kutlu olsun. Savunma ve havacılık sanayisinde ülkemizin ihtiyaç duyacağı tüm havacılık motorları için kararlılıkla çalışmayı sürdürecek, önümüzdeki dönemde de öncü projelerimizle Türkiye’nin gücünü dünyaya taşımaya devam edeceğiz.”
Pistonludan Milli Muharip Uçağa: TEI’nin 41 Yıllık Motor Serüveni
TEI’nin 41 yıllık kurumsal tarihi, aslında Türk sanayisinin “emekleme” döneminden “şahlanış” dönemine geçişinin en somut özetidir. 1985 yılında Eskişehir’de, General Electric (GE) ortaklığıyla F-16 uçaklarına güç veren F110 motorlarının parça üretimi ve montajı için kurulan tesis, o günlerde sadece “Build to Print” (Verilen şemayı üret) yeteneğine sahip bir üretim atölyesiydi. Ancak geçen 41 yılda TEI, bu misyonu tamamen tersine çevirdi; artık başkasının çizdiğini üreten değil, “Design to Build” (Üretmek için tasarla) vizyonuyla kendi motorunu sıfırdan tasarlayan küresel bir teknoloji devine dönüştü.
İHA Devrimi ve Gökyüzündeki İlk Yerli İmzalar
TEI’nin montajcılıktan tasarımcılığa geçişindeki ilk büyük kırılma, Türkiye’nin insansız hava araçları (İHA) konusundaki atılımıyla başladı. Yurt dışından tedarik edilen motorlarda yaşanan sıkıntılar ve örtülü ambargolar, TEI’yi yerli çözümler üretmeye itti. Bu sürecin ilk ve en önemli meyvesi TEI-PD170 oldu. ANKA, AKSUNGUR ve BAYRAKTAR TB3 gibi platformlara güç veren bu turbodizel havacılık motoru, sınıfındaki rakiplerini geride bırakarak 30.000 feet irtifayı aştı ve yakıt verimliliği rekorları kırdı. PD170, Türkiye’nin “MALE” sınıfı İHA’larda motor bağımsızlığını ilan ettiği ilk stratejik zaferdi.
Eş zamanlı olarak, füze sistemleri ve hedef uçaklar için geliştirilen TEI-TJ90 ve TEI-TJ300 turbojet motorları devreye girdi. Kendi sınıfında dünyanın en yüksek itki/ağırlık oranına sahip olan TJ90, Türkiye’nin hava savunma ve taarruz sistemlerindeki “küçük ama güçlü” itki ihtiyacını yerli imkanlarla karşıladı.
Malzeme Biliminin Zirvesi: TS1400 ve Tek Kristal Teknolojisi
Ancak TEI için asıl “Rüştünü İspatlama” sınavı, döner kanatlı platformlarda, yani helikopter motorunda verildi. GÖKBEY helikopteri için geliştirilen Türkiye’nin ilk milli turboşaft motoru TEI-TS1400, Türk mühendisliğinin malzeme biliminde ulaştığı noktayı tüm dünyaya kanıtladı. Bir motorun kalbindeki türbin kanatçıklarının, binlerce derecelik sıcaklıkta erimeden ve parçalanmadan çalışabilmesi için gereken “Tek Kristal Kanatçık” (Single Crystal Blade) döküm teknolojisi, bu projeyle millileştirildi. Dünyada sadece parmakla sayılacak kadar az ülkenin sahip olduğu bu kritik teknoloji, TEI’yi küresel ligde “Motor Üreticisi” statüsünden “Motor Teknolojisi Geliştiricisi” statüsüne yükseltti.
Turbofan Çağı ve Süpersonik Gelecek
TS1400’den elde edilen “sıcak bölge” ve yüksek devir tecrübesi, Türkiye’yi havacılığın şampiyonlar ligi olan “Turbofan” çağına taşıdı. KIZILELMA ve ANKA-3 gibi insansız savaş uçaklarına güç verecek olan Türkiye’nin ilk milli turbofan motoru TEI-TF6000 ve onun artyakıcılı (afterburner) versiyonu TEI-TF10000, süpersonik hızlara giden yolun kapısını araladı. 6.000 ve 10.000 libre itki sınıfındaki bu motorlar, sadece birer güç kaynağı değil; aerodinamik tasarım, soğutma kanalları ve Blisk (bütünleşik kanatçıklı disk) üretim tekniklerinin doğrulandığı birer teknoloji laboratuvarı işlevi gördü.
Nihai Hedef: KAAN’ın Yerli Motoru
TEI’nin 41 yıllık birikiminin odaklandığı nihai nokta ise Milli Muharip Uçak KAAN‘ın motorudur. PD170 ile başlayan, TS1400 ile olgunlaşan ve TF10000 ile zirveye yaklaşan bu teknolojik yolculuk, KAAN’ı süpersonik hızlara taşıyacak olan 35.000 libre itki sınıfındaki özgün motorla taçlanacaktır. TEI, TF6000/10000 projelerinde elde ettiği verileri ve kurduğu devasa test altyapılarını, KAAN’ın yerli kalbini inşa etmek için bir basamak olarak kullanmaktadır.
Bugün 41. yaşını kutlayan TEI; sadece motor üreten bir fabrika değil, Türkiye’nin göklerdeki tam bağımsızlık hayalini gerçeğe dönüştüren, metalden ve yazılımdan oluşan bir “Milli Güç” kalesidir.
Akşit Vizyonu: “İmkansız”dan “Milli Motor”a
TEI’nin bu tarihi dönüşümünün mimarlarından biri de şüphesiz Genel Müdür Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit. Şirketin sadece bir imalatçıdan, motor tasarlayan, test eden ve sertifiye eden bir “OEM” (Orijinal Ekipman Üreticisi) şirketine dönüşmesine liderlik eden Akşit, özellikle “Biz yaparız” mottosuyla mühendislerine aşıladığı özgüvenle tanınıyor.
Göreve geldiği 2013 yılından itibaren “Motorun vidasını değil, kalbini yapmalıyız” stratejisini izleyen Prof. Dr. Akşit; TS1400 projesinde karşılaşılan zorluklara rağmen geri adım atmayarak Türkiye’ye Tek Kristal Kanatçık teknolojisini kazandırdı. Akşit, bugün KAAN’ın motoruna giden yolda TF6000 ve TF10000 projelerinin de başındaki isim olarak, TEI’yi küresel ligde “Motor Tasarım Ofisi” olan sayılı şirketlerden biri konumuna taşıdı.
Gelecek Vizyonu: Gaz Türbinli Motorlarda Tam Bağımsızlık
41. yaşını kutlayan TEI, bugün sadece bir üretim tesisi değil; Malzeme Test ve Araştırma Laboratuvarı, Katmanlı İmalat (3D Baskı) yetenekleri ve motor bakım-onarım merkezleriyle entegre bir güç merkezi.
Prof. Dr. Öztürk’ün mesajındaki “tüm havacılık motorları” vurgusu, TEI’nin sadece mevcut projelerle yetinmeyeceğinin, Türkiye’nin hava sahasındaki her platformun (savaş uçağı, helikopter, İHA, füze) motorunu yerlileştirme hedefinin altını çiziyor.
